"Szlachcic na zagrodzie - czyli, jak to ze szlachtą podlaską bywało..." Drukuj

"Szlachcic na zagrodzie - czyli, jak to ze szlachtą podlaską bywało..."
 
Kim jesteśmy? 
Jakie polskie cechy społeczne darzymy sentymentem, a jakie nas irytują?
Dlaczego te, a nie inne cechy posiadamy?
Kim byli nasi przodkowie?

W dawnej Rzeczpospolitej elitarną, dominującą grupą społeczną była szlachta, która zamieszkiwała Królestwo Polskie, potem polskie, litewskie i ukraińskie ziemie Rzeczpospolitej.

Wyłoniła się ze stanu  rycerskiego, po uzyskaniu licznych przywilejów. Na  status prawny szlachty składała się możliwość posiadania ziemi, nienaruszalność osobista i majątkowa, prawo do pełnienia urzędów oraz prawo wyborcze, a podstawowym obowiązkiem była służba wojskowa, udział w pospolitym ruszeniu.

Szlachcicem był każdy urodzony z rodziców o tym samym pochodzeniu lub nobilitowany, w uznaniu szczególnych zasług.

Podstawowymi cechami przynależności szlacheckiej były:
• odrębny status prawny
• przynależność do rodu
• posiadanie herbu

Pod względem prawnym szlachta była jednolitym stanem.  Stworzyła ustrój demokracji szlacheckiej, która zrównała nominalnie w prawach szlachetnie urodzonych. Różnice wynikały z zamożności. Stan dzielił się więc na:
• arystokrację
• szlachtę średnią
• szlachtę drobną
Drobną szlachtę nazywano także: szaraczkową, zagrodową, cząstkową, okoliczną, zaściankową. Szlachtę nie posiadającą ziemi nazywano gołotą.

Stan szlachecki stworzył silną, charakterystyczną dla siebie kulturę, obejmującą wszystkie dziedziny życia: najbliższe otoczenie, strój, język, literaturę, religijność, szeroko pojęty styl życia i określania siebie. Wszystkie te cechy, jak i liczebność szlachty w Polsce, czyniły tę obyczajowość zwartą, wyrazistą, oryginalną, zakorzenioną w pokoleniach polskich obywateli.

Cechy tożsamości szlacheckiej:

Herb  
 
To charakterystyczny znak rodowy.
Tylko polskim zwyczajem był fakt, że różne rodziny szlacheckie mogły pieczętować się takim samym herbem - wynikało to z średniowiecznej, polskiej  praktyki przyjmowania jednego herbu przez rodziny niespokrewnione, ale służące w jednej chorągwi, a także  w pewnym stopniu z prawnej możliwości tzw. adopcji herbowej osoby nobilitowanej przez jej szlacheckiego patrona, należącego do genealogicznej linii danego rodu herbowego.

Rezultatem tych praktyk było istnienie olbrzymich rodów herbowych, w których skład wchodziło kilkadziesiąt a nawet kilkaset rodzin szlacheckich.

Przykładowe herby szlachty naszych okolic: Dąbrowa (Biały, Koc, Kiszka, Dąbrowski, Ciechanowski, etc); Radwan (Radziszewski, Grodzki, Bogucki, etc), Abdank (Bogucki, Dąbrowski, Klepacki, Kobyliński, etc), Ogończyk (Niemyjski, Tołwiński, Święcki, etc), Poraj (Jamiołkowski, Tymiński, Tryniszewski, etc), Junosza (Łempicki, Roszkowski, Jankowski, Drewnowski, etc).

 Herb Dąbrowa

Herb Radwan 

Herb Abdank 

Herb Ogończyk 

Herb Poraj 

Herb Junosza 


 

 Nazwisko

Szlachta polska jako pierwsza grupa społeczna zaczęła używać dziedzicznych nazwisk. Pierwotnie były to przydomki, związane choćby z miejscem pochodzenia, np. Jan  z Czarnkowa, a w XIII wieku pojawiły się nazwiska. Częste wśród szlachty były nazwiska kończące się na -ski, -cki, odnoszące się do miejsca pochodzenia, np. Radziszewski z Radziszewa. Nazwiska przymiotnikowe przyjmowały też rodziny chłopskie i mieszczańskie – wymagano więc z czasem potwierdzenia szlachectwa odpowiednimi dokumentami, certyfikatem – także w czasie zaborów, szlachta uboga zazwyczaj nie posiadała wymaganych potwierdzeń…

Siedziba

"Szlachcic na zagrodzie - czyli, jak to ze szlachtą podlaską bywało..."
 

Ostoją szlacheckiej rodziny był dwór. Parterowy, dość obszerny dom, kryty często gontem,     z charakterystycznym gankiem kolumnowym lub klasycystycznym portykiem. Budynek  budowano z drewna,  czasem tynkowano – dla podobieństwa do pałaców magnackich.  Dwór stawiano zazwyczaj na wzniesieniu. Biegła do niego obsadzona drzewami aleja, zazwyczaj lipowa.  Za domem mieścił się park, z  naturalnie rozmieszczonymi drzewami  i krzewami. Nieodzownym elementem były stawy.

Stałymi elementami dworu były:
• sień - umieszczona  na osi budynku
• salon - najbardziej reprezentacyjny pokój z wyjściem do ogrodu, tu kwitło życie towarzyskie,  tu umieszczano najlepsze meble, fortepian , dywany, makaty, etc.
• jadalnia - mieściła wielki stół z kilkunastoma krzesłami oraz obszerny kredens (nie mylić z kredensem, niewielkim,  osobnym  pomieszczeniem do przechowywania licznych naczyń stołowych)
• gabinet - z biurkiem lub sekreterą, często z trofeami myśliwskimi, tu znajdowały się księgi rachunkowe i inne dokumenty, tu załatwiano sprawy administracyjne majątku
• sypialnie, pokoje gościnne, pokoje rezydentów (dłużej przebywających gości).

"Szlachcic na zagrodzie - czyli, jak to ze szlachtą podlaską bywało..."

Liczba pomieszczeń zależała od statusu majątkowego gospodarzy. Podłogi kładziono z desek, tylko w pomieszczeniach reprezentacyjnych układano mozaiki (z drewna lub innych materiałów), ściany malowano na jasne lub pastelowe kolory, sufity to zazwyczaj drewniane belkowania, wśród mebli panował eklektyzm – nagromadzenie sprzętów z różnych epok, piece kaflowe, obrazy o tematyce zazwyczaj religijnej oraz ołtarzyki domowe.

Dwór polski należał raczej do skromnych. Związane było to z ograniczonymi możliwościami finansowymi bardzo w Polsce licznej szlachty, która w XVIII wieku stanowiła aż 10% społeczeństwa (dla porównania szlachta francuska w tym czasie to 1% wszystkich mieszkańców).

Znaczne skromniejsze były siedziby szlachty zagrodowej, choć starano się zachowywać cechy charakterystyczne dworku z gankiem, krytego gontem, czasem strzechą słomianą. Nawet skromna wieś szlachecka znacznie różniła się wyglądem i rozmieszczeniem gospodarstw od sąsiednich wsi chłopskich.

Strój

Podstawowymi elementami męskiego stroju szlacheckiego był  żupan, hajdawery i buty. Taki zestaw noszono zarówno na co dzień w domu jak i podczas podróży. Pokazywano się w nim także w towarzystwie.

Opis poszczególnych elementów stroju męskiego:
• Żupan -
to długa suknia z obszernymi rękawami, zapinana od szyi do pasa na guzy    i pętelki. Posiada rozcięcia po bokach.  Żupany szyto  z płótna lub sukna, a bardziej kosztowne  z jedwabiu, atłasu i aksamitu. W zależności od pory roku żupany były cienkie i przewiewne, natomiast zimowe stroje były watowane na zimę. Do ozdoby używano kosztownych guzów czyli guzików.
• Hajdawery - to szerokie, ściągane sznurkiem w pasie spodnie, wykonane  najczęściej z sukna. Nogawki spodni wkładano w cholewy butów. Hajdawery nie były widoczne bo noszono je pod żupanem.
• Buty szlacheckie - wykonane były ze skóry, z charakterystycznym obcasem i podkówką. Buty te nie mogły  się obejść bez wysokiej cholewy. Kolor butów związany był z ich ceną. Biedniejsza szlachta nosiła buty w kolorze czarnym. Zamożna szlachta mogła pozwolić sobie na  kolor czerwony lub  żółty.
• Kontusz - powszechnie używany był w od połowy  XVII wieku. Był to strój paradny noszony na wierzch. W kroju i stylu podobny był do żupana. Góra zapinana na guziki. W tali lekko zwężana u dołu bardzo luźna.  Ciekawym elementem kontusza były rozcięte wzdłuż rękawy,  często zapinane na plecach.
• Delia - była to obszerna peleryna z kołnierzem, którą noszono w okresie chłodów. Peleryny te były szerokie, grube – podbijane futrem.  W ochronie przed zimnem szlachta nosiła ferezje i szuby. Były to ubrania podobne do delii, ale bez ozdobnego futrzanego kołnierza. Uboga część szlachty musiała nosić kożuchy.

Strój szlachcica uzupełniały:
• Pas
- najczęściej wąski i mocny. Wykonany był ze skóry albo plecionego sznurka. Innym rodzajem pasów były pasy kontuszowe - tkane, reprezentacyjne, wykonywane z jedwabiu lub sukna. Służyły one do nakładania na podstawowy skórzany pasek lub pasek od szabli. Najbardziej znana manufaktura produkująca pasy mieściła się  w Słucku.
• Czapka - była podstawowym elementem uzupełniającym stroju. Czapkę noszono wszędzie nawet podczas jedzenia. Najczęściej noszone były czapki z otokiem z futra.  Do ozdabiania czapek służyły ptasie pióra.
• Szabla

"Szlachcic na zagrodzie - czyli, jak to ze szlachtą podlaską bywało..."

Strój kobiecy:
Podobnie jak męski - wykształcił się w XVI wieku pod wpływem mód wschodnich,  wzorów  z Zachodu i wprowadzano rodzime rozwiązania. Kobieta zakładała na głowę czepiec lub kołpak obszyty futrem, który zakrywał włosy. Kryzy, koronki i giezła kryły cały gors ujęty stanikiem. Spódnica była fałdowana i długa, z paskiem. Na suknię zarzucano futro lub płaszcz. Biżuterię stanowiły  perły, cenione ze względu na barwę i połysk. Wiek XVII przyniósł zmiany w stroju niewieścim. Odsłonięto wtedy bowiem gors i włosy, włożono salopy bez rękawów i jupki do kolan.  W XVIII wieku pojawił się kontusik - wierzchni polski strój kobiecy,  podobny do kontusza. Z początku długi,  niemal do kostek, później wcięty i coraz krótszy. Podbity futrem służył za okrycie zimowe. Bogatsze panie miały pod spodem sobole, kuny, popielice ,a uboższe - lisy lub wiewiórki. Do takich kontusików wkładały na głowę rogatywki z piórkami.

"Szlachcic na zagrodzie - czyli, jak to ze szlachtą podlaską bywało..."

Bielizna:
Nie wolno było  pokazywać bielizny. Wykonywano ją z płótna. Krój bielizny był prosty bez ozdób. Nie używano  koronek. Zamiast skarpet używano onucy  (kawałki materiału). Bielizna damska - giezło - to prosta długa koszula, przypominająca wyglądem halkę. Nie istniało pojęcie majtek damskich, rolę bielizny pełniły gacie i koszula.

Jadło i biesiada

Jadło dla szlachcica polskiego było równie święte jak religia.  Szlachta słynęła z gościnności, częstych uczt, trwających wiele dni. Przysłowie „czym chata bogata ….” traktowano dosłownie.

Co jedzono? Ilość potraw i spożywanych kalorii mogłaby zabić współczesnego biesiadnika. Pochłaniano ogromne ilości mięsiwa, dziczyznę, przeróżne kiełbasy, duże ptactwo: gęsi, kaczki, bażanty, kapłony, nawet pawie i bociany, nie gardzono nawet wiewiórkami… Desery to tłuste torty, z dużą ilością masła, bardzo ozdobne, ze scenami rodzajowymi i batalistycznymi. Aby to wszystko strawić – suto zakrapiano posiłki…  Ogromne ilości alkoholu wypijane przez polską szlachtę często raziły cudzoziemców.  Z jedzeniem wiązano wiele rytuałów. Szlachcic posiadał zazwyczaj przy sobie łyżkę i nóż, trzymał je np. w cholewie buta, zawsze był gotów do jedzenia. Do sztućców przywiązywano wielką wagę, łyżki i noże zdobiono, grawerowano ulubionymi cytatami, etc.  A co nie dało się jeść łyżką - jedzono rękami, i wycierano je o rękaw kontusza swojego lub sąsiada, bądź też w obszycie fotela… Jak suto jedzono – tak surowo przestrzegano postów. Czyniono to w Wielkim Poście, adwencie, w wigilie wszystkich świąt oraz w dzień swojego patrona (imieniny!). Żywiono się wówczas tylko chlebem i wodą. Te kontrasty w jadłospisie były imponujące. Prawdopodobnie w ten naturalny sposób regulowano ilość toksyn w organizmie.

Życie szlachcica… 

było w sposób naturalny związane z następującymi po sobie porami roku, ziemią, gospodarstwem, umiłowaniem przyrody i religią chrześcijańską. Pielęgnowanie obyczajów przekazywanych z pokolenia na pokolenie, nadawało mu głęboki sens. Kult tradycji, przodków i szacunek do dawnych czasów  porządkował styl życia stanu. Wszystko miało określone miejsce i cel.

Główne cechy porządku społecznego i obyczajowego szlachty polskiej:
• Szczególny szacunek dla osób starszych
• Uprzejmość wobec kobiet
• Przysłowiowa gościnność
• Gospodarność, piecza nad majątkiem
• Kultura słowa, długie konwersacje zawsze należały do dobrego tonu…
• Autorytet duchownych i hojność wobec kościoła
• Służba ojczyźnie
• Silne poczucie elitarności stanu
• Debaty o polityce
• Honor
• Znajomość prawa, także ze względu na liczne spory sąsiedzkie i sprawy sądowe
• Liczne, skomplikowane obyczaje, które wzbogacały codzienność szlachty i dostarczały rozrywek: polowania, po nich uczty przy ognisku, grzybobrania, połowy ryb, przygotowania świąt i podarunków (także dla służby), zwyczaje świąteczne, sanny, huczne zabawy, toasty, tańce, które stały się polskimi tańcami narodowymi (np. polonez, mazur), zakończenia ważnych prac polowych, etc.

"Szlachcic na zagrodzie - czyli, jak to ze szlachtą podlaską bywało..."

My wszyscy z nich…

Niektóre cechy obyczajowości szlacheckiej wydają nam się bliskie, z prostego powodu. Nasz rejon pogranicza podlasko-mazowieckiego zamieszkiwała przez wieki szlachta średnia, a przede wszystkim zaściankowa. Świadczą o tym liczne okolice szlacheckie w regionie, grupy wsi o podobnie brzmiącej, dwuczłonowej  nazwie i nazwiska ich mieszkańców. Do dziś w Radziszewach mieszkają Radziszewscy, a w Tymiankach Tymińscy, w Kocach rodziny Koców, a w Bogutach Boguccy - dzieje się tak od wieków.

W przeszłości szlachta stanowiła większość mieszkańców naszych terenów. Przodkowie jej pojawili się tutaj w XIV, XV wieku jako rycerze-osadnicy, przybywający z północnego Mazowsza lub z Rusi. W zamian za otrzymaną ziemię bronili oni terenów przygranicznych. Przez wieki szlachta uprawiała ziemię, aktywnie uczestniczyła w życiu politycznym kraju. Rozradzanie się rodzin powodowało powstawanie nowych zaścianków, stąd podobne nazwy wielu wsi, np. Koce-Basie, Borowe, -Piskuły, itp. Liczebność rodzin o tym samym nazwisku powodowała tworzenie przydomków, tak charakterystycznych dla środowiska szlacheckiego. Cechy wyróżniające szlachtę podlaską, podobnie jak i polską, tworzyły wyrazistą społeczność ludzi honorowych, gościnnych i religijnych. Przywiązanie do religii widoczne było w otoczeniu i codziennym życiu. Równie ważna była świadomość pochodzenia, ale także tradycje patriotyczne i wojskowe rodu. Uwidoczniło się to szczególnie w okresie II wojny światowej i walk polskiego podziemia. Wsie szlacheckie znacznie różniły się wyglądem od chłopskich. Gospodarstwa chłopów rozmieszczano ściśle wzdłuż głównej drogi, a chaty umieszczano do niej szczytem. W zaścianku droga bywała nieregularna, we wsi stawy, gospodarstwa rozmieszczone dość luźno, a front domu z gankiem widoczny od drogi. Różnice te zauważamy i dziś.

Szlachta jako stan już oficjalnie nie istnieje, ale stworzona przez nią barwna kultura i tradycje utożsamiane są przez wielu Polaków z tradycją narodową.

"Szlachcic na zagrodzie - czyli, jak to ze szlachtą podlaską bywało..."

                                                               Jolanta Drewnowska-Koziarska

 

 
następny artykuł »

Biuletyn Informacji Publicznej

Cyfrowy Urząd

System Informacji Przestrzennej

Informacja Turystyczna

Rodzina 500+

Mapa interaktywna
COKiS
Galeria

Wydarzenia kulturalne

Pytania do Burmistrza
eKartka 
wszystkie »»     

Pogoda Euro Horoskop
ciechanowiec.plciechanowiec.pl